انجمن علمی صنایع غذایی دانشگاه خزر

مواد بسته بندی با قابلیت تجزیه بیولوژیکی و نقش آنها در کاهش آلودگی های محیط زیست
مقدمه
امروزه در کشورهای پیشرفته ت وجه خاصی به مقوله تولید مواد پایدار در طبیعت میگردد . در راستای این هدف در
درجه اول منابع موجود در طبیعت برای نسل های آینده حفظ گردیده و همچنین شاهد رشد چشمگیری در زمینه
تولید محصولات کشاورزی و استفاده از ضایعات این بخش خواهیم بود . از جمله دست آوردهای مهم د ر این زمینه
تولید مواد باقابلیت تجزیه بیولوژیکی می باشد که بیشتر بعنوان مواد بسته بندی مورد استفاده قرار می گیرند .
مهمترین خاصیت این مواد توانایی آنها در تبدیل شدن به کود میباشد که بدین صورت چرخه تولید، مصرف و
بازگشت آنها به طبیعت کامل میگردد . امروزه مواد بسته بندی رایج بیشتر از مشتقات ترکیبات نفتی، فلزات، شیشه،
کاغذ و مقوا یا ترکیبی از آنها می باشند . به استثنای کاغذ و مقوا، سایر موارد ذکر شده فاقد قابلیت تجزیه بیولوژیکی
بوده و در نتیجه چرخه تولید، مصرف و بازگشت به طبیعت را ندارند و تولید آنها مستلزم استفاد ه از منابع موجود در
طبیعت بوده و دفع ضایعات آنها نیز همواره با دشواریهای زیادی همراه است . در مورد مواد بسته بندی بکار رفته در
بخش صنایع غذایی این مسئله از اهمیت بیشتری برخوردار است زیرا در اکثر موارد برای اینکه ویژگی بسته بندی
مورد استفاده کاملا مطابق با ن یازمندیهای ماده غذایی باشد، اکثرا ترکیبی از چند ماده بسته بندی استفاده میگردد که
در نتیجع عملیات دفع ماده بسته بندی دشوارتر می گردد . یکی دیگر از نکات قابل توجه در این زمینه، وجود مقدار
قابل توجهی از این مواد بسته بندی بهمراه ضایعات مواد غذایی میباشد که در نتیجه آن هنگام دفع این ضایعات
غذایی، هزینه های قابل توجهی به مقوله جدا کردن مواد بسته بندی از ضایعات غذایی اختصاص میابد . از آنجاییکه
سیستم های دفع ضایعات غذایی اکثرا بر پایه استفاده از سیستم های بیولوژیکی قرار دارند، بنابر این تولید مواد بسته
بندی با قابلی ت تجزیه بیولوژیکی نقش چشمگیری در پایین آوردن هزینه دفع ضایعات مواد غذایی ایفا می کند .
[2،5،7]
انواع مواد بسته بندی با قابلیت تجزیه بیولوژیکی
مواد با قابلیت تجزیه بیولوژیکی برحسب منبع و روش تولید به سه گروه عمده زیر تقسیم می گردند:
الف) پلیمرهاییکه م ستقیما از توده های بیولوژیکی استخراج می گردند، از قبیل پلی ساکاریدها (نشاسته و
سلولز) و پروتئین ها (کازئین و گلوتن)
ب) پلیمرهاییکه بوسیله سنتز شیمیایی از مونومرهای بیولوژیکی بدست می آیند، از قبیل پلی لاکتیک اسید
که از سنتز شیمیایی اسید لاکتیک بدست م ی آید . (معمولا مونومر مصرفی نیز از تخمیر سایر مواد بدست (PLA)
می آید)
ج) پلیمرهاییکه مستقیما توسط میکروارگانیسم ها یا باکتریهاییکه بصورت ژنتیکی اصلاح شده اند، تولید می
و یا سلولز باکتریایی. (PHA) گردند، از قبیل پلی هیدروکسی آلکانوآت ها
شمای کلی تهیه انواع مواد با قابلیت تجزیه بیولوژیکی در شکل شماره 1 آورده شده است.
پلیمرهای گروه الف:
این پلیمرها از حیوانات و گیاهان استخراج می گردند، همه آنها آبدوست بوده و در پاره ای از موارد تولید کریستال
می نمایند، به همین دلیل فرآوری این مواد اغلب دشوار می باشد .این پلیمرها بیشتر به دو دسته پلی ساکاریدها و
پروتئین ها تعلق دارند. [
پلی ساکاریدها
در میان پلی ساکاریدها، نشاسته و سلولز از اهمیت بیشتری برخوردار می باشند . اگرچه تلاشهایی در جهت استفاده از
صمغ ها و کیتوزانها، در حال انجام می باشد.
نمی توان از نشاسته به ت نهایی در ساخت فیلم های بسته بندی بهره گرفت زیرا خصوصیات مکانیکی لازم از قبیل
قابلیت افزایش طول و مقاومت در برابر حرکات کششی و خمشی را از خود نشان نمی دهد . بنابر این برای ساخت فیلم
[ های نشاسته ای باید از یکی از راههای زیر بهره گرفت: [ 14
( 1) استفاده از روش پ لاستیسیزاسیون، 2) ترکیب نشاسته با مواد دیگر، 3) اصلاح شیمیایی و یا ژنتیکی نشاسته و 4
ترکیبی از موارد فوق.
در میان روش های فوق روش اول از جایگاه بالا تری قرار دارد . در این روش با استفاده از یک ماده پلاستیسایزر نظیر
گلیسرول و یا سایر ترکیبات پلی هیدروکسی با وزن مولکولی پایین، و همچنین با اعمال نیروهای مکانیکی و حرارتی
در یک اکسترودر، یک نشاسته ترموپلاستیک تولید می گردد . نقش پلاستیسایزر در تولید نشاسته ترموپلاستیک پایین
آوردن تعداد پیوندهای هیدروژنی بین مولکولی در نشاسته بوده که در نتیجه موجب پایداری بیشتر نشاسته می شود.
استفاده از سلولز به سه دلیل دشوار است:
1) ماهیت آبدوست آن، 2) عدم قابلیت حل و 3) وجود ساختار کریستالی
عمده ترین مصرف سلولز در ساخت سلوفان می باشد . سلوفان ترموپلاستیک نبوده و نسبت به رطوبت نیز حساس می
PVDC باشد اما خصوصیات مکانیکی نسبتا خوبی دارد . معمولا برای قوت بخشیدن به سلوفان از روکشهای واکس ویا
استفاده می شود. معمولا از سلوفان در بسته بندی غذاهای پخته شده، گوشت (Poly Vinylidene Chloride)
[ 9و 13 ، های فرآوری شده، پنیر و آب نبات استفاده می شود. [ 7
پروتئین ها
این مواد به دو دسته پروتئین های نباتی (گندم، سویا، نخود، سیب زمینی و ... ) و پروتئین های حیوانی (کازئین، آب
پنیر، کلاژن، کراتین و ... ) تقسیم می شوند . از آنجاییکه این مواد پلیمرهای حاصل از اسیدهای امینه می باشند،
میتوان با اصلاح ساختار زنجیره های جانبی اسیدهای آمینه، خصوصیات این مواد را تا حد زیادی اصلاح نمود . این
پلیمر ها نیز آبدوست بوده و با تغییر میزان رطوبت محیط، خصوصیات مکانیکی و نفوذ پذیری آنها نسبت به گازها
تغییر می کند . بدلیل حضور ترکیبات گوگرد دار در زنجیره های پروتئینی، در حین ساخت فیلم و در اثر اعمال
نیروهای مکانیکی و حرارت، ت عداد زیادی پیوندهای دی سولفیدی تشکیل می گردد که ساخت فیلم پروتئینی را با
مشکل روبرو می کند . بنابر این برای ساخت فیلم های پروتئینی باید ابتدا بوسیله ترکیبات احیا کننده احتمال تشکیل
پیوندهای دی سولفیدی را کاهش داد . اما بزرگترین مشکل استفاده از فیلم های پروتئ ینی، قیمت تمام شده نسبتا
[ 8 و 9 ، بالای آنها می باشد. [ 6
پلیمرهای گروه ب:
این مواد از سنتز شیمیایی مونومرهای بیولوژیکی ساخته می شوند . مهمترین پلیمر موجود در این گروه، پلی لاکتیک
اسید می باشد که از سنتز اسید لاکتیک بدست می آید . البته تلاشهایی نیز در زمین ه ساخت سایر پلیمر ها نظیر پلی
اولئات ها و پلی آدیپات که بترتیب از اسید اولئیک و اسید آدیپیک بدست می آیند نیز انجام گرفته است . از نقطه نظر
تئوری، کلیه مواد پلاستیکی مورد مصرف در بسته بندی مواد که از مشتقات روغن های معدنی می باشند را می توان
از مونومرهای بیو لوژیکی که در اثر تخمیر تولید می شوند تولید کرد . به هر حال بزرگترین مشکل در استفاده از این
پلیمر ها، قیمت تمام شده بالای آنها می باشد.
خصوصیات پلی لاکتیک اسیدها که بیشترین کاربرد را در بین پلیمرهای این گروه به خود اختصاص می دهند، تا حد
اسید لاکتیک موجود در این پلیمر بستگی دارد . اگر تمامی اسید لاکتیک L و D بسیار زیادی به نسبت ایزومرهای
باشد، در آنصورت نقطه ذوب پلیمر تولیدی و خاصیت کریستالیته آن افزایش خواهد یافت . L از نوع PLA موجود در
در پلیمر وجود داشته باشد، در آنصورت پل یمر تولیدی بسیار آبدوست خواهد L و D اگر مقدار مساوی از دو ایزومر
بود و دمای شیشه ای در آن در حدود 60 درجه سانتیگراد می باشد که در نتیجه چنین پلیمری اصلا برای اهداف
برابر 90 به 10 باشد، پلیمر تولیدی برای اهداف بسته بندی بسیار L به D بسته بندی مناسب نمی باشد . اگر نسبت
[ 4 و 7 ، مناسب می باشد. [ 1
پلیمرهای گروه ج:
و سلولز باکتریایی، از جایگاه ویژه ای برخوردارند . (PHAs) در بین این پلیمرها دو گروه پلی هیدروکسی آلکانوآت ها
در میان پلی هیدروکسی آلکانوآت ها ، پلی هیدروکسی بوتیرات به مقدار قابل توجهی تولید گردیده است . این ماده
توسط باکتریها و بعنوان م نبع ذخیره انرژی و کربن تولید می گردد . از آنجاییکه این پلی استرهای بیولوژیکی قابلیت
تجزیه شدن در طبیعت را دارا می باشند، براحتی می توان برای آنها کاربردهای صنعتی را متصور شد . البته
تا حدود زیادی به نوع مونومرهای تشکیل دهنده آنها بستگی دارد و بر رسیهای اخیر نشان داده PHAs خصوصیات
هایی با مونومرهای مختلف تولید کنند . (البته نوع منبع کربنی مورد استفاده PHAs که باکتریهای مختلف میتوانند
باکتری نیز از اهمیت ویژهای برخور دار است)
که استفاده از آنها در بسته بندی مواد غذایی را مطلوب می سازد، نفوذ PHAs یکی از ویژگیهای منحصر بفرد
در پاره ای از PHB ها می باشند) خصوصیات LDPE ناپذیری آنها نسبت به بخار آب می باشد . (از این لحاظ مشابه
می باشد (IPP) موارد نظیر نقطه ذوب ( 180 درجه سانتیگراد ) و خصوصیات مکانیکی، مشابه ایزوتکتیک پلی پروپیلن
400 درصد) قابل مقایسه نیست . امروزه ) IPP 8 درصد م ی باشد که اصلا با - اما مقدار افزایش طول آن در حدود 3
پایین آوردن هزینه تولید و اقتصادی نمودن تولید آنها می باشد. ، PHAs مساله بسیار مهم در تولید
تحقیقات بسیار گسترده ای نیز در زمینه تولید سلولز باکتریایی در حال انجام می باشد که نتایج آنها د ال بر بالا بودن
پتانسیل این مواد در زمینه تولید مواد بسته بندی با قابلیت تجزیه بیولوژیکی می باشد . سلولز باکتریایی بیشتر توسط
تولید (A. pasteurianus) و استوباکتر پاستوریانوس (Acetobacter xylanium) دو گونه استوباکتر ژیلانیوم
می شود و از نظر ساختمانی کاملا مش ابه سلولز گیاهی می باشد با این تفاوت که سلولز گیاهی معمولا با مقداری
لیگنین، همی سلولز و پکتین همراه است که برای حذف آنها باید از یکسری واکنشهای شیمیایی استفاده کرد که این
واکنشها شدیدا به سلولز آسیب می رسانند . از مهمترین این صدمات، کاهش میزان پلیمریزاسیون به حدود 10 برابر
کمتر می باشد، این در حالیست که میزان پلیمریزاسیون در سلولز باکتریایی در حدود 15 هزار می باشد.
متاسفانه راندمان تولید سلولز باکتریایی بدلیل پایین بودن کارایی باکتری مربوطه، بسیار پایین می باشد و تولید این
محصول غیر اقتصادی جلوه می کند . ( تنها 10 درصد از گلوکز مصرفی تبدیل به سلولز می شود ) بدلیل قیمت تمام
شده بالای این محصول، بجای استفاده از آن در مواد بسته بندی، بیشتر سعی بر آن است تا از این ماده در امر تولید
محصولات با ارزش افزوده زیاد نظیر پوست مصنوعی، فیبر غیر قابل هضم، غشاهای صوتی و غشا های جداسازی مواد
[ استفاده گردد. [ 3،5 و 10
خصوصیات مواد بسته بندی با قابلیت تجزیه بیولوژیکی:
هنگامیکه از بسته بندی مواد غذایی صحبت می کنیم، مهمترین خصوصیات مطرح شده در این زمینه عبارتند از :
نفوذ پذیری نسبت به گازها و بخار آب، خصوصیا مکانیکی، قابلیت بس ته شدن (جوش خوردن )، تغییر شکل در اثر
نور، شفافیت، قابلیت چاپ، فراوانی منابع و قیمت . اما مهمترین آنها ،UV اعمال حرارت، مقاومت به آب، اسید، اشعه
عبارتند از : 1) مقاومت در برابر گازها ، 2) مقاومت در برابر بخار آب ، 3) خصوصیات حرارتی و 4) خصوصیات
[ 7 و 14 ،6 ، مکانیکی. [ 2
مقاومت در برابر گازها:
از آنجاییکه ترکیب گازهای موجود در اطراف ماده غذایی بسته بندی شده برای حفظ سلامت و افزایش ماندگاری ماده
غذایی بسته بندی شده از جایگاه ویژه ای برخوردار است، بنابراین میزان نفوذ پذیری این مواد نسبت به گازها نیز از
اهمیت ویژه ای برخوردار است . نتایج بررسیهای بعمل آمده در این زمینه نشان داده است که میزان نفوذ پذیری این
( مواد بسته بندی با قابلیت تجزیه بیولوژیکی بسیار مشابه با انواع مواد بسته بندی رایج می باشد. (شکل 2
البته نکته بسیار مهم در رابطه با میزان نفوذ پذیری مواد بسته بند ی با قابلیت تجزیه بیولوژیکی نسبت به گازها،
حساسیت بسیار زیاد آنها نسبت به تغییرات رطوبت هوای محیط می باشد . بنابر این هرچه میزان رطوبت محیط
[ افزایش یابد، میزان نفوذ پذیری این مواد نسبت به گازهای افزایش خواهد یافت. [ 12
مقاومت در برابر بخار آب:
در شکل 3، میز ان نفوذ پذیری مواد بسته بندی مختلف نسبت به بخار آب مورد مقایسه قرار گرفته است . همانگونه که
ملاحظه می شود، میزان نفوذ پذیری مواد بسته بندی با قابلیت تجزیه بیولوژیکی نسبت به آب، بیشتر از مواد بسته
[ بندی رایج می باشد. [ 14
خصوصیات حرارتی:
در شکل 4، نقاط ذوب مواد بسته بندی مختلف مورد مقایسه قرار گرفته است . همانگونه که ملاحظه می شود، بسته به
نوع مونومر بکار رفته در ساخت این مواد، دامنه نقطه ذوب این مواد دارای نوسانات نسبتا زیادی می باشد . بنابر این
[ چنین نتیجه گیری می شود که بتوان نقطه ذوب این مواد را بر حسب نیاز در دامنه مورد نظر و مطلوب قرار داد. [ 9
خصوصیات مکانیکی:
خصوصیات مکانیکی مواد بسته بندی با قابلیت تجزیه بیولوژیکی را می توان با انجام اصلاحات لازم، مشابه با انواع مواد
[ بسته بندی رایج درآورد و بطور کلی هیچگونه محدودیت خاصی در این زمینه وجود ندارد. [ 9
اثرات محیطی مواد بسته بندی با قابلیت تجزیه بیولوژیک:
امروزه به وفور کلمات ی از قب یل "تجزیه بیولوژیکی"، "مواد با قابل یت تجز یه بیولوژیکی" و "قابلیت تبد یل شدن به
کود" به گوش م ی رسد اما اغلب مفاه یم آنها با یکدیگر اشتباه گرفته می شود. برای مثال اغلب انحلال م واد در آب با
"تجزیه بیولوژیکی" اشتباه گرفته م یشود و همچن ین عبارت "تجزیه بیولوژیکی" نیز اغلب با "قابلیت تبد یل شدن به
کود" مترادف در نظر گرفته م ی شود . معمولا فرض بر ا ین است که در مح یط ه ای بیولوژیکی، حداقل یک آنز یم یافت
می شود که سرعت تجز یه پیوندهای موجود در پلیمرهای طب یعی را سرعت م ی بخشد . بنابراین هیچ دلیلی وجود ندارد
که بگو ییم یک ماده با قابل یت تجز یه بیولوژیکی وقت ی در مح یط ه ای بیولوژیکی قرار می گیرد، حتما تجزیه خواهد شد.
چراکه در مح یط ه ای نا مناسب، هرگز عمل تجز یه صورت نم ی گ یرد. همچنین در مح یطهای مناسب ن یز مم کن است
تجزیه یک ماده با سرعت انجام نگ یرد. بنابراین بین ماده با قابل یت تجز یه بیولوژیکی، مح یط بیولوژ یکی و زمان رابطه
تنگاتنگی وجود دارد.
طبق استانداردهای اروپایی، کلیه مواد بسته بندی با قابلیت تبدیل شدن به کود باید دارای چهار ویژگی زیر باشند:
١- قابلیت تجزیه بیولوژیکی: تبدیل متابولیکی مواد بسته بندی به دی اکسید کربن
٢- قابلیت شکسته شدن: شکسته شدن به اجزای کوچکتر بنحوی که با چشم دیده نشوند
٣- عدم اثرات منفی بر روی فرآیدن تبدیل به کود شدن
۴- عدم اثرات منفی بر روی کیفیت کود تولیدی
برای تع یین قاب لیت تجز یه بیولوژیک در مواد بسته بند ی، م یزان تجز یه شدن ا ی ن مواد در ی ک دوره 6 ماهه را مورد
بررسی قرار م یدهند و چنانچه م یزان گاز د ی اکسید کربن تولید شده برابر با 90 درصد می زان گاز تو لی دی از تجزی ه
سلولز در شرا یط و زمان مشابه باشد، آنگاه م ی توان ادعا نمود که ماده بسته بند ی مور د آزم ایش دار ای خاص یت قاب لیت
تجزیه بیولوژیکی می باشد.
با توجه به موارد فوق چن ین بنظر می رسد که دفع مواد بسته بندی با قابلیت تجزیه بیولوژیکی از طریق فرآیند تبد یل
به کود شدن، راه حل مناسب ی بر ای دفع ا ین مواد بوده و اثرات ز یست مح یطی این روش در حداقل ممکن قرار دارد.
همچنین با بکار بردن ا ین مواد در بخش مواد غذا یی، هز ینه لازم برا ی دفع ضا یعات مواد غذا یی به م یزان قابل توجه ی
[ 5 و 15 ،4 ، کاهش یافته و از هدر رفتن منابع به حد چشمگیری جلوگیری می گردد. [ 2
دور نمای استفاده از مواد با قابلیت تجزیه بیولوژیکی در بسته بندی مواد
بطور کلی فواید استفاده از مواد بسته بندی با قابلیت تجزیه بیولوژیکی را میتوان در موارد زیر خلاصه کرد:
١- ارائه این مواد در بازار رقابتی مواد بسته بندی می تواند تا حد زیادی توجهات را به خود معطوف داشته و از
رقبای خود پیشی بگیرد.
٢- با توجه به پاره ای از خصوصیات منحصر بفرد این مواد نظیر نفوذپذیری نسبت به اکسیژن و دی اکسید
کربن، می توان طول عمر و ماندگاری محصولات غذایی را به میزان قابل توجهی افزایش داده و تقاضای
مصرف این مواد را بالا برد.
٣- با استفاده از این مواد در بسته بندی مواد غذایی، در هنگام دفع ض ایعات غذایی دیگر نیازی به جداسازی
بسته بندی از مواد غذایی نبوده و هردو آنها را میتوان در یک سیستم یکسان مورد تیمار قرار داد که نتیجه
آن کاهش قابل توجه هزینه های سیستم تصفیه ضایعات می باشد.
۴- با توجه به اینکه این مواد دارای قابلیت تبدیل شدن به کود می باشن د، چرخه تولید، مصرف و بازگشت به
طبیعت در آنها کامل بوده و بنابر این استفاده از این مواد موجب هدر رفتن منابع موجود در ظبیعت نمی
گردد.
عمده ترین مشکل موجود در زمینه استفاده از این مواد، قیمت تمام شده نسبتا بالای آنها می باشد . در حال حاضر
قیمت تمام شده هر کیلوگرم از این مواد در حدود 50 دلار می باشد که در صورت تولید این مواد در مقیاس زیاد،
چنین پیش بینی می شود که قیمت تمام شده هر کیلو گرم از این مواد به حدود 1 تا 10 دلار برسد . البته در حال
حاضر اکثر کشورها با وضع تسهیلات ویژه نظیر کاهش مالیاتها و عوارض گمرکی ، سعی در ترقیب تولید کنندگان این
[ مواد دارند. همچنین سازمانهای حافظ محیط زیست نیز هزینه های زیادی در این زمینه متقبل می شودند. [ 2 و 9
امید است در سالهای آتی شاهد تولید این مواد بسته بندی در داخل کشور عزیزمان باشیم تا هم از هدر رفتن منابع
طبیعی کشور خود جلوگیری نماییم و هم آلودگیهای ناشی از دفع مواد بسته بندی رایج را کاهش دهیم.
مراجع:
1- Ajioka, M.; Enomoto K. and Suzuki K., 1995. The Basic properties of Poly (lactic
Acid) produced by the direct condensation polymerization of lactic acid. Environ.
Polym. Degr. 3,225-234.
2- Bastioli, C.; 200. Industrial Application of Bioplastics. GreenTech Conference-Utrecht,
Holland.
3- Casini, E.; 1997. Synthesis of mclpoly (hydroxyalkanoate) from hydrolyzed linseed
Oil. J. Enviro. Polymer degradation. 15: 153-158.
4- Conn, R.E. and Kolstad, J.; 1995. Safety assessment of polylactide (PLA) for use as a
food-contact polymer. Food Chem. Toxic. 33,(4) 273-283.
5- Degli, F.; 1998. Detection of a Toxic Product Released by a Polyurethane-Containing
film using a composting Test method based on a Mineral Bed. J. Enviro. Polymer
Degrad, 6, 79-90.
6- Gontard, N. and Guilbert, S.; 1992. Edible Wheat gluten films: influence of the main
process variables on film properties using respond surface methodology. J. Food Sci.
58(1): 206-211.
7- Guilbert, S.; 1986. Technology and Application of edible protective films. Ch. 19 in
Food Packaging and Preservation, M. Mathlouthi (Ed.), p. 371-394, Elsevier Applied
Science Publishers, New York, NY.
8- Guilbert S., 1999. Proteins as biopolymers for food packaging. A review. Bulletin of
the research institute for food science, Kyoto University, 56, 38-62.
9- Krochta, J.M.; 1997. Edible and biodegradable films: challenges and opportunities.
Food Techno, 51, 61-73.
10- Lauzier, C. and Monasterios, C.; 1993. Film formation and Paper coating with Poly
(hydroxyalkanoate), biodegradable latex. Tappi Journal 76:71-77.
11- Morel, M. and Bonicel, H.; 2000. Protein insolubilisation and thiol oxidation in sulfite
treated wheat gluten films during aging at various temperatures and relative humidities.
J. Agric. Food Chem. 48:186-192.
12- Mortenson, G., Potential of biobased materials for food packaging. Trends Food Sci.
Techno., 10, 52-68.
13- Otey, F.H. and Doane, W.M.; 1984. Starch Chemistry and Technology. (Ed; Whistler,
R.O. et al). Pub.: Academic Press
14- Rinaundo, M. and Fringant, C.; 1998. Obtention of new Thermoplastic Starch. Insapol
98, May 10-13.
15- Spitzer, B.; 1996. Determination of the Carbon content of biomass – a prerequisite to
estimate the complete biodegradation of polymer Degrad. 4, 157-171